طراحی پایدار

طراحی پایدار (قسمت ششم)

طراحی پایدار

آب و معماري در طراحی پایدار

الف: آب و معماري زیرساختی در طراحی پایدار

بحث طراحی پایدار را این چنین شروع میکنیم که با شکل گیري یک دورة طولانی خشکسالی در اواخر دوران فراپارینه سنگی ( حدود ده هزار سال پیش)، اکثر مراتع و جنگلها و رودخانه ها که منابع تهیۀ خوراك انسان شکار ورز و آذوقه ورز بود، بسرعت کاهش یافت، و انسان را در وضعیت بد معیشتی قرارداد، انسانی که کشاورزي و دامداري را آموخته بود، به ناچار به زندگی در مناطقی که هنوز در آب یافت می شد (خاورمیانه )متمرکز گردید و به جهت بقاء خویش با استفاده از آب موجود به کشاورزي و دامداري پرداخت لازمه این تحول سکونت و لازمۀ سکونت، هرچند ابتدائی ساخت مسکن بود. پس دیده میشود که نبود آب باعث متمرکز شدن انسان در واحه هاي آبدار شد و از طرفی وجود آب ها در آن واحه ها  کشاورزي را شکل داد، و کشاورزي محرکی بر ایجاد معماري گردید در این فرایند نقش عمده آب را بازی کرد در آغاز نبود آب تحرکی در انسان براي تداوم معیشت به وجود آورد تا آب را بیابد و با یافت آن، آب باعث شکل گیري کشاورزي و به تبع آن معماري سکونتگاهی آغاز شد. از آغاز این دوران )دوران نوسنگی)، آب فعالانه نه فقط در کشاورزي بلکه در تولید معماري هاي سکونتگاهی بلکه در معماريهاي زیرساخت اقتصادي شرکت کرد و تمدن بشري را پیریزي نمود؛ یعنی انسان با بکارگیري آب در توسعۀ کشاورزي با رونق اقتصادي روبرو گردید وبه شکل روز افزون هرچه بیشتر آب را بخدمت گرفت، در استفاده بهینه از آب براي کشاورزي، معماري بندسازي )قدیمیترین بند کشف شده مربوط بند سرگراب در ناحیۀ دهلران ایران است(و شبکه کانالهاي آبیاري شکل گرفتند، و روستاهاي کوچک بسوي شهر شدن توسعه یافتند، از این رهگذر شهرهاي کوچک به کلان شهرها تبدیل شدند و روز به روز روند رو به رشد آن کاملتر شد. از طرفی آب چنان اهمیت پیداکرد که انسان در پی یافتن آن در هرجاي ممکن تلاش کرد، این موضوع باعث بوجود آمدن معماري قنات در زیر زمین (معماري زیرزمینی( گردید (قدیم ترین قنات در تپه زاغۀ قزوین کشف شده است )قنات در ایران خلق شد و در اقصی نقاط جهان گسترش پیدا کرد بعدها در زندگی انسان بسیار تأثیر گذار بود، با شکلگیري این نوع معماري و کاربرد آن در انتقال و جابجائی آب از منطقه به منطقۀ دیگر کمک شایانی جهت بهبود زندگی انسان صورت گرفت.

برای آگاهی از مطالب گذشته به آدرس زیر مراجعه کنید: طراحی پایدار(قسمت اول) طراحی پایدار(قسمت دوم) طراحی پایدار(قسمت سوم)
در چالش با آب و معماري آن انسان به وجود توان حرکتی بی حد و ذخیره شدة در آن پی برد، این آگاهی باعث تحول بزرگ در اقتصاد و رفاه انسان گردید، زیرا توانی بسیار سالم و تجدید پذیر بود و بکارگیري آن در هر مکانی میتوانست توسعه هاي پایدار و معماري مربوطه را درصورتی که متناسب با تمام جوانب شرایط محیط و زندگی انسان در آن بود، معماري پایدار که زیرساخت اقتصادي و رفاه بشري را شکل میداد، بوجود آورد، در این خصوص اختراع چرخاب را میتوان نامبرد، به نظر میرسد که باید یکی از ارزنده ترین اختراع انسان در جهت توسعۀ سالم و پاك که هیچگونه آلودگی یا نابودي طبیعت را به دنبال نداشته، میباشد که در آن انرژي غیرفعال و اولین کاربرد آن در آسیاب بوده است. معماري آسیابها در جهان بسته به موقعیت زمین و آب و نوع چرخاب )چرخاب با محور عمودي یا افقی( بسیار متفاوت ولی داراي یک وجه مشترك کلی بودند و آن عبارت بود از ارائۀ یک معماري زیرساختی سالم یا پایدار که هیچگونه آلودگی زیست محیطی یا تخریب طبعیت و نابودي منابع را نتیجه نمیداد، امروزه کمتر خبري از فعال بودن این معماري وجود دارد، و اکثراً به مخروبه هاي منزوي و رها شده در اقصی نقاط جهان تبدیل شده اند.

طراحی پایدار

طراحی پایدار

و متأسفانه جاي خود را به نوع ماشینی با انرژي فعال و از هر نوع مخرب داده اند، انتظار میرود با مطالعۀ مسؤلانۀ توان آب در پیشبرد اهداف محیطی سالم با بهره گیري از انرژي پاك، این معماري و جایگاهی که میتواند در توسعه و معماري پاك داشته باشد، از نو باز آفرینی شود تا بتوان قدمی در راه بهینه مصرف انرژي براي زیست محیطی سالم برداشت و آنرا دوباره به جرگۀ زندگی کشاند.

 

این مقاله را از دست ندهید                   ساختمان های انرژی خالص صفر

تاریخ بکارگیري چرخاب در آسیابها و معماري مربوطه به دوران یونان و روم باستان میرسد، )اولین مخترع آسابهاي آبی ها و رومی یونانی ها بودند(،ولی کاربرد آنها خیلی فراگیر شده است.
آب همچنین موقعیت خود را در معماري با مبانی امنیتی بسیار سریع یافت و توانست نقش خود را به خوبی ایفا نماید و آن معماري خندق اطراف قلعه ها، روستاها و شهرها بود، این معماري کاربردي هنوز اهمیت خود را از دست نداده و کماکان مورد استفاده قرار میگیرد، امروزه نیز از مفهوم این مبانی میتوان در حفاظت از پایگاههاي استراتژیک به جاي استفاده از انرژي هاي فعال و مصرف شونده بهره برد.

یکی از کاربردهاي دیگر معماري و آب معماري آبراه براي حمل و نقل کالا و مسافر است که میتواند صرفه جوئی عظیمی در مصرف انرژي بوجود آورد، با ساخت کانال آبی بین دو مکان فاصله دار که در آن امکان تردد کشتی و قایق وجود داشته باشد، میتوان به این هدف نائل شد. (مانند بزرگترین کریدور آبی کانال سوئز در مصر) بیم و طراحی پایدار
براي بهره وري بیشتر و بهینه از آب بوسیلۀ انتقال آن به سطح بالاتر یا مهار و ذخیرة آن در فصل پرآبی براي مصرف در فصل کم آبی معماري سدها پدیدار گشت، این خود در جهت مهار انرژي پاك طبیعت و استفادة از آن در جهت توسعۀ پایدار ابداع بزرگی بود که توانست خیلی از مشکلات و معضلات نقاطی از جهان که با کمبود آب رو برو هستند، با معماري پایدار جبران و مبارزه نماید، امروزه نیز یکی اساسی ترین هدف هاي توسعۀ زیرساختی پاك و سالم در هرکجاي جهان محسوب میشود. ارزش توان آب و نقش چرخاب آنچنان بالا گرفت که خود مادر صنعت دیگري را در عرصۀ تولید به وجود آورد و آن چرخاب هائی شدند که در تولید برق فعالانه شرکت کردند، این فناوري نه تنها معماري نیروگاهها و سدهاي عظیمی را برنامه ریزي کرد، بلکه با توسعۀ صنعت برق در جهان، تمدن بشري جهشی ناباورانه داشت و به سهم خود باعث توسعۀ همه جانبه و معماري پایدار در جهان شد، با تأمل در آن میتوان ریز نیروگاه هاي آبی که انرژي پاك تولید میکنند و منطقۀ وسیعی را پوشش خواهند داد، در جهت حذف انرژي فعال نیروگاه هاي گازي طرح و احداث کرد.

ب: آب و معماري مذهبی در طراحی پایدار

 این بخش طراحی پایدار را بدین شیوه آغاز میکنیم که کمبود آب در بعضی از نقاط جهان از طرفی و نقش مهم حیاتی- بهداشتی آن از سوي دیگر جایگاه آنرا بسیار مقدس نمود، از این رو اولین حضور آنرا در جمع معماري معابد مصري براي طهارت به منظور سلامت، نذورات به جهت رضایت خدایان و مراسم آئینی دسته جمعی براي رضایت نفس و القاء همبستگی و همدلی بین جامعه حضور یافت ملاحظه کرد،دریاچه مقدس در یک مجموعه معبدي مانند کارناك، میتوانست منبع آبی براي نذورات و آئین هاي سلامت باشد.

طراحی پایدار

طراحی پایدار

یکی دیگر از مناطقی که آب از این حد تقدسی نیز بالاتر رفت خاورمیانه است، در آنجا خود خالق مجزائی به نام آناهیتا، یا ناهید، یا آناهیته خداي باروري را یافت که تمام آبها و زایش ابرها و چشمه ها را فرمان میداد، در حقیقت بر حیات بشري تسلط داشت و خود کانون زندگی قلمداد گردید و به تبعۀ آن معابد بسیاري در آن ناحیه برپا شدند و آب جهت نیایش در مرکز یا کنار آن معابد خود نمائی کرد، و خود را به عنوان عنصري بلافصل براي همیشه در کنار معابد آناهیتائی و بعضی از آتشکده هاي زرتشتی و بدنبال در کنار مساجد مسلمانان قرار داد و در معماري عنصري شد روح بخش و آرامش دهندة دلها و چنان جلوهاي از خود به نمایش گذاشت که گوئی تمام راز هستی را در خود پنهان کرده است )آب چنان مرکز حیات و آینۀ (آسمان آب در معماري نقش مرتبط با الوهیت را بازي کرد و معماري را به آسمان جایگاه خدا ارتباط داد، با حضور مردم در درون معماري که آگاهانه با آب مرتبط میشوند، روحی معنوي که انسان را به خالق وصل میکند در آنها القاء شده، روحی وحدت بخش، همگرا، همدل که به یک کانون الهی نظر دارد، شکل میگیرد. آیا معماري مدرن و فرامدرن با چنین عنصري در ترکیب معماري خود چه راهی را در پیش گرفتهاست؟ به این ارزش مهم چه بهائی داده است؟

ج: نقش آب در تنظیم شرایط فضاي معماري در طراحی پایدار

حضور مؤثر دیگر آب در معماري تنظیم دماي محیط براي زیستی مناسب و برخاسته از خاصیت فیزیکی است و آن عبارت از تبخیر آب و جذب گرماي محیطی که براي شکل گیري این پدیده مورد نیاز است حاصل آن محیطی خنک و مناسب زیست در تابستانهاي گرم یا کلاً مناطقی که براي همیشه گرم هستند، میباشد. این خاصیت آب از دیر زمان شناخته بوده و به آن در معماري سنتی بهائی ارزشمند با طرح حوض، حوضخانه، گردش آب، فواره و آبشار در درون معماري داده میشد، با کاربست آن در معماري محیطی سالم و پاك و مناسب براي زیست انسان شکل میگرفت، و سعی میگردید آب به درون شهر و هم به درون فضاي معماري آورده شودامروزه نیز که بحران انرژي یکی از ذغدغه هاي تمام ملتها شدهاست، و میرود تا تمام منابع جهان را نابود کند، با شناخت اصولی توان هاي سالم بالقوة موجود در آب و خاصیت این انرژي میتواند در در کاربرد نوین و پیشرفته ولی غیر فعال در معماري امروز، راهی ارزنده در جهت کاهش انرژي فعال بگشاید، گام زدن در این مسیر در عصري که توسعه و معماري پایدار مورد توجه قرارگرفته، وظیفۀ همگانی است.

د: نقش آب در تزئین معماري

آب در معماري سنتی همراه با ایجاد طراوتی که به محیط میداد و در کاهش دماي گرم مؤثر واقع میشد، از نظر منظر نیز باعث شادابی و دل انگیزي افراد قرار گرفته در آن محیط شده روحیه اي زنده و سرشار از زندگی را در آنها سازگار میکرد و بطور ناخواسته در انسان روحیه اي معنوي میدمید، این پدیده یکی از هدفهاي اصلی و مهم معماري است، اهمیت این موضوع زمانی درك میشود که انسان ماشین زده امروزي را از نظر زیست و معماري مدرن مورد مطالعه قرار دهیم، انسانی که ارتباط روحی و معنوي خود را از باورهاي ماوراء الطبیعه بریده است، باوري که روح او را آرامش میداد و بطور باور نکردنی همدلی اعجاب انگیزي را با همنوع خود به وجود میآورد و تمام حرکات خود را در راستاي رضاي قدرت مافوق شکل میداد.

ولی امروز مدرنیسم عقلگرائی و خرد ورزي را بر روح و روان او حاکم کرده و بسیار ظالمانه او را منزوي و در میان جنگل ستونهاي فلزي و بتنآرمه و در قفسهاي لانه زنبوري گرفتار کردهاست، آب براي او در حکم عنصري شوینده و رفع نیاز مادي پیداکرده است و نبود آن هر دم او را به نابودي تهدید میکند. معماري مدرن از توان و مفهوم اصلی آب بریده و گاهاً آن را بصورت بی معنی در بعضی از معماري ها به نمایش در می آورد که تقلید مضحکی بیش نیست.

نویسنده: احسان فتاحی

1 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

میخواهید به بحث بپیوندید؟
احساس رایگان برای کمک!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *